Dawne kopalnie Dąbrowy Górniczej nie tworzą jednego, łatwo dostępnego skansenu. Ich ślady są rozproszone: pod ziemią w Kopalni Ćwiczebnej „Sztygarka”, w krajobrazie hałd i zagłębień po szybach, w dawnych budynkach administracyjnych oraz na podmokłym terenie po płuczce rud. Najbardziej czytelnym miejscem jest muzealna trasa „Sztygarki”; pozostałe relikty warto traktować przede wszystkim jako element miejskiego krajobrazu, a nie jako obiekty z potwierdzoną możliwością wejścia.[1]
Górnicza historia Dąbrowy Górniczej: węgiel, galman i dzisiejsze wydobycie
Człon „Górnicza” Dąbrowa otrzymała oficjalnie w 1918 r. Nazwa odzwierciedla skalę znaczenia wydobycia dla rozwoju miasta, ale nie oznacza wyłącznie kopalń węgla. W jego granicach funkcjonowały również miejsca związane z galmanem, czyli rudą cynku i ołowiu, a także z przeróbką tych rud.[1]
Dawne kopalnie węgla należy oddzielić od późniejszej lub współczesnej działalności wydobywczej. Miejski materiał opublikowany 4 grudnia 2020 r. wskazywał działające wówczas kopalnię dolomitu w Ząbkowicach i kopalnię piasku w Okradzionowie, zarazem podając, że od 1995 r. w Dąbrowie Górniczej nie ma kopalń węgla kamiennego. To stan opisany w 2020 r., nie potwierdzenie aktualnej działalności tych zakładów.[1]
Po likwidacji kopalni „Paryż”, później noszącej nazwę „Generał Zawadzki”, materialnym centrum pamięci o górnictwie stało się Muzeum Miejskie „Sztygarka”. Pozostałe miejsca pokazują natomiast, jak infrastruktura wydobywcza z czasem znikała, a jej teren przejmowały zieleń, zabudowa lub rekreacja.[1]
Najważniejsze dawne miejsca górnicze i ich pozostałości
| Miejsce | Surowiec lub funkcja | Okres działalności | Co pozostało |
|---|---|---|---|
| Kopalnia Ćwiczebna „Sztygarka” | Węgiel; wyrobiska szkoleniowe | Budowa od 1927 r.; zajęcia praktyczne do 1994 r. | Podziemna trasa turystyczna o długości 650 m i muzealny kontekst górnictwa. |
| Kopalnia Stanisław | Węgiel | Około 1870–1934 | Hałdy Stanisław Mały i Stanisław Duży; część terenu przekształcona w Park Miejski Podlesie. |
| Kopalnia Flora | Węgiel | 1903–1931 | Dawne budynki administracyjne po usunięciu szybów, upadowych i infrastruktury technicznej. |
| Kopalnia Anna | Rudy galmanowe dla hut cynku | 1820–lata 90. XIX w. | Ślady działalności na częściowo zalesionym terenie. |
| Kopalnia Kawia Góra | Galman | 1844–1857 | Zagłębienia po dawnych szybach oraz hałdy na mocno zarośniętym terenie. |
| Płuczka Bobrek | Wzbogacanie rud galmanowych | I połowa XIX w. | Podmokły użytek ekologiczny u podnóża góry Gieraska. |
Tabela porządkuje miejsca o odmiennym charakterze. „Sztygarka” jest zachowanym zespołem muzealnym, Park Podlesie to przekształcony fragment dawnego obszaru górniczego, a Anna i Kawia Góra są przede wszystkim śladami rzeźby terenu. Nie należy z tego wyprowadzać wniosku o publicznym dostępie do wszystkich wymienionych reliktów.[1]
Kopalnia Ćwiczebna „Sztygarka” – podziemny ślad górnictwa węgla
Kopalnia Ćwiczebna przy Muzeum Miejskim „Sztygarka” jest najpełniejszym zachowanym punktem odniesienia dla historii węglowej Dąbrowy Górniczej. Pierwszy etap jej budowy rozpoczęto w 1927 r., a w latach 1958–1961 obiekt rozbudowano o dwa kolejne poziomy. Nie była to zwykła kopalnia produkcyjna: wyrobiska przygotowano jako zaplecze nauki zawodu.[1]
Do 1994 r. z podziemi korzystali podczas praktycznych zajęć uczniowie Państwowej Szkoły Górniczej i Hutniczej. Dzisiejsza podziemna trasa turystyczna ma 650 m długości, a Kopalnia Ćwiczebna należy do Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. W miejskim materiale z 2020 r. wskazano ją jako jedyne miejsce w Dąbrowie Górniczej i Zagłębiu Dąbrowskim, gdzie można było dotknąć prawdziwego pokładu węgla.[1]
To właśnie „Sztygarkę” warto wybrać, gdy celem jest poznanie podziemnego wymiaru górnictwa, a nie samo odnajdywanie śladów w terenie. Aktualne zasady zwiedzania, terminy, rezerwacje i dostępność należy jednak potwierdzić bezpośrednio u operatora przed planowaną wizytą.[1]
Kopalnia Stanisław i Park Miejski Podlesie
Kopalnię Stanisław otwarto około 1870 r., udostępniając złoże upadowymi, czyli wyrobiskami prowadzonymi po nachyleniu pokładu. Wydobycie trwało do 1934 r. Po zakładzie zachowały się dwie hałdy: Stanisław Mały i Stanisław Duży. To wyraźniejszy ślad dawnego wydobycia niż pojedynczy budynek, ponieważ pokazuje skalę przemieszczenia materiału skalnego przez kopalnię.[1]
Część dawnego terenu górniczego zagospodarowano jako Park Miejski Podlesie, wyposażony w ścieżki rowerowe i szlaki piesze. Park jest więc dobrym przykładem przemiany krajobrazu poprzemysłowego w przestrzeń rekreacyjną, lecz nie należy utożsamiać go z zachowanym kompleksem kopalnianym ani zakładać, że wszystkie pozostałości Stanisława są dostępne do oglądania z bliska.[1]
Kopalnia Flora: ślady w Gołonogu i Strzemieszycach Wielkich
Kopalnia Flora powstała w 1903 r. przez scalenie kilku wcześniej działających małych kopalń. Prowadziła wydobycie węgla w rejonie Gołonoga i Strzemieszyc Wielkich do 1931 r. Jej historia pokazuje typowy dla regionu proces łączenia drobniejszych pól górniczych w większy zakład.[1]
Po likwidacji szybów, upadowych i infrastruktury technicznej pozostały dawne budynki administracyjne. To ważne rozróżnienie: w przypadku Flory śladami są przede wszystkim elementy zabudowy, a nie czynna trasa podziemna czy urządzony park. Źródło nie podaje ich adresów, własności ani zasad dostępu, dlatego nie można traktować ich jako potwierdzonego punktu zwiedzania.[1]
Dawne wydobycie galmanu: Anna, Kawia Góra i Zakawie
Historia górnicza Dąbrowy Górniczej obejmuje także galman, dawną nazwę rud cynku i ołowiu. Kopalnię Anna założono w 1820 r.; dostarczała rudy galmanowe do hut cynku. Wydobycie zakończono tam w latach 90. XIX w., a na częściowo zalesionym terenie zachowały się ślady dawnej działalności. Są one reliktem przemysłu rudnego, nie węglowego.[1]
W pobliżu Strzemieszyc Małych działała kopalnia galmanu Kawia Góra, uruchomiona w 1844 r. i zamknięta w 1857 r. Na mocno zarośniętym obszarze widoczne są liczne zagłębienia po dawnych szybach i hałdy. Takie formy są świadectwem eksploatacji, ale nie są gotową trasą spacerową: nie należy schodzić do zagłębień ani zakładać, że teren jest bezpieczny lub publicznie dostępny.[1]
Inny charakter ma płuczka Bobrek u podnóża góry Gieraska, w rejonie Zakawia. W I połowie XIX w. wykorzystywała naturalne wypływy wód podziemnych do wzbogacania rud galmanowych. Obecnie podmokły teren objęto ochroną jako użytek ekologiczny. To ślad etapu przeróbki rudy, a nie miejsce, w którym ją wydobywano.[1]
Jak czytać ślady dawnych kopalń w mieście
- Zacznij od Kopalni Ćwiczebnej „Sztygarka”, jeśli zależy Ci na zrozumieniu pracy pod ziemią i szkolenia górników; przed przyjazdem potwierdź warunki zwiedzania.
- W Parku Miejskim Podlesie odczytuj hałdy Stanisław Mały i Stanisław Duży jako pozostałość po wydobyciu, a sam park jako późniejsze zagospodarowanie dawnego terenu górniczego.
- W rejonach Gołonoga i Strzemieszyc Wielkich szukaj historii Flory w zachowanej zabudowie administracyjnej, bez założenia swobodnego wejścia do obiektów.
- W Strzemieszycach Małych, na Zakawiu i przy Gierasce rozróżniaj ślady galmanu: Anna i Kawia Góra odnoszą się do wydobycia, a płuczka Bobrek do wzbogacania rudy.
- Traktuj zarośnięte zagłębienia, hałdy i podmokłe obszary jako dziedzictwo wymagające ostrożności oraz poszanowania ochrony przyrody i własności terenu.
Najbardziej trafny obraz dawnych kopalń Dąbrowy Górniczej tworzy zestawienie trzech skal: zachowanego podziemia „Sztygarki”, przekształconego krajobrazu Stanisława oraz mniej oczywistych, rudnych śladów Anny, Kawiej Góry i Bobrka. Dzięki temu widać, że górnicza przeszłość miasta nie kończy się na węglu ani nie sprowadza się do jednego zabytku.[1]
Pytania i odpowiedzi
Czy w Dąbrowie Górniczej zachowała się dawna kopalnia, którą można zwiedzać?
Najważniejszym miejscem związanym z podziemiami jest Kopalnia Ćwiczebna „Sztygarka” przy Muzeum Miejskim „Sztygarka”. Ma trasę turystyczną długości 650 m, lecz aktualne warunki zwiedzania wymagają potwierdzenia u operatora.[1]
Czy hałdy Stanisław są częścią Parku Miejskiego Podlesie?
Po kopalni Stanisław pozostały hałdy Stanisław Mały i Stanisław Duży, a fragment dawnego terenu górniczego przekształcono w Park Miejski Podlesie. Park nie jest jednak zachowanym obiektem kopalnianym.[1]
Czym był galman wydobywany w okolicy Strzemieszyc?
Galman to dawna nazwa rud cynku i ołowiu. W Dąbrowie Górniczej wiążą się z nim kopalnie Anna i Kawia Góra, a także płuczka Bobrek, gdzie rudy wzbogacano z użyciem wód podziemnych.[1]
Czy po kopalni Flora zostały szyby lub upadowe?
Według miejskiego opisu szyby, upadowe i infrastruktura techniczna Flory zostały zlikwidowane. Pozostały dawne budynki administracyjne; źródło nie określa ich adresów ani dostępności.[1]
