Dąbrowa Górnicza i Zagłębie Dąbrowskie – miasta, historia i różnica wobec Śląska

Zagłębie Dąbrowskie to region historyczny, którego ważną częścią jest Dąbrowa Górnicza. Miasto leży dziś w województwie śląskim, lecz nie oznacza to przynależności do historycznego Śląska: o odrębności Zagłębia zdecydowały jego własne dzieje, dawne granice i rozwój przemysłu w XIX wieku.^{[1] [2]}

Czym jest Zagłębie Dąbrowskie i skąd pochodzi jego nazwa?

Zagłębie Dąbrowskie jest regionem historycznym położonym we wschodniej części dzisiejszego województwa śląskiego. Nie jest odrębnym województwem ani jednostką samorządową, dlatego jego granice nie wynikają ze współczesnego podziału administracyjnego. W praktyce o przynależności do Zagłębia mówi się przede wszystkim przez pryzmat wspólnej historii, przemysłowego dziedzictwa i lokalnej tożsamości.^{[1] [2]}

Określenie „Zagłębie Dąbrowskie” pojawiło się w połowie XIX wieku. Według opracowania IBR nazwa łączy dwa wątki: eksploatację węgla kamiennego w nieckach oraz Dąbrowę, czyli dzisiejszą Dąbrowę Górniczą. To właśnie rozwój górnictwa i przemysłu sprawił, że nazwa zaczęła oznaczać nie tylko miejscowość, ale cały przemysłowy obszar.^[1]

Józef Patrycjusz Cieszkowski jest uważany za autora nazwy używanej powszechnie około 1850 roku. W 1856 roku mapa Jana Hempla wprowadziła termin „Zagłębie” do oficjalnego obiegu. W pierwszej połowie XIX wieku w Dąbrowie wyznaczono też centrum zarządzania przemysłem dla regionu, co wyjaśnia szczególne miejsce miasta w jego nazwie i pamięci historycznej.^[1]

Dąbrowa Górnicza i miasta Zagłębia Dąbrowskiego

Dąbrowa Górnicza należy do miast Zagłębia Dąbrowskiego wskazywanych zarówno w opracowaniu historycznym, jak i w popularnym, węższym ujęciu regionalnym. Nie należy jednak traktować jej jako bezdyskusyjnej „stolicy” regionu. Zagłębie rozwijało się jako sieć sąsiadujących ośrodków, z których każdy odegrał własną rolę w handlu, administracji i przemyśle.^{[1] [2]}

Miasta najczęściej zaliczane do Zagłębia

• Sosnowiec
• Dąbrowa Górnicza
• Będzin
• Czeladź
• Wojkowice

To jest wąskie, często przywoływane ujęcie, a nie definicja o urzędowo zamkniętych granicach. W szerszej koncepcji do obszaru Zagłębia zalicza się również powiaty będziński, zawierciański, myszkowski i olkuski oraz gminę Ożarowice. Taki wariant warto rozumieć jako opis jednej z regionalnych koncepcji, nie jako rozstrzygnięcie przynależności każdego miejsca w granicach tych powiatów.^[2]

Źródłem części nieporozumień jest także dawna administracja. W 1867 roku utworzono powiat będziński i włączono go do guberni piotrkowskiej; od tego momentu zaczęto utożsamiać go z historycznym Zagłębiem Dąbrowskim. Historyczny zakres tego powiatu nie jest jednak tym samym co współczesny podział administracyjny.^[1]

Dlaczego Zagłębie Dąbrowskie nie jest Śląskiem?

Najprostsze rozróżnienie brzmi: Zagłębie Dąbrowskie i Górny Śląsk są odrębnymi regionami historycznymi, chociaż ich miasta znajdują się obecnie w jednym województwie śląskim. Nazwa województwa określa współczesną administrację, a nie historyczną tożsamość wszystkich ziem leżących w jego granicach.^[2]

Symboliczną linią rozdzielającą Zagłębie i Górny Śląsk jest Brynica. Nie jest to dzisiejsza granica administracyjna ani zasada pozwalająca mechanicznie przypisać każde miejsce po jednej ze stron rzeki. Jej znaczenie wynika z historii granic oraz z utrwalonego sposobu mówienia o sąsiadujących regionach.^[2]

Różnica ma przede wszystkim charakter historyczny. Zagłębie i Górny Śląsk doświadczały innych podziałów politycznych i zaborowych, a ich rozwój przebiegał w odmiennych ramach państwowych. Wspólne województwo, bliskość miast oraz powiązania metropolitalne nie zacierają tej regionalnej odrębności.^[2]

Granice i zabory, które ukształtowały odrębność regionu

Zagłębie Dąbrowskie ukształtowało się na ziemiach historycznego Księstwa siewierskiego. Kolejne zmiany przynależności państwowej tłumaczą, dlaczego nie należy utożsamiać go z historycznym Śląskiem, nawet jeśli w pewnym okresie pojawiła się w jego dziejach nazwa „Nowy Śląsk”. Była ona nazwą pruskiej jednostki terytorialnej, a nie potwierdzeniem historycznej przynależności Zagłębia do Śląska.^[1]

Najważniejsze punkty tej historii można ułożyć chronologicznie:

1. 1794: Księstwo siewierskie zajęły wojska pruskie; w 1795 roku ziemie te znalazły się w Królestwie Pruskim po III rozbiorze.
2. 1795–1807: obszar należał do pruskiego Nowego Śląska (Neu-Schlesien).
3. 1807: na mocy traktatu w Tylży Nowy Śląsk wszedł w skład Księstwa Warszawskiego.
4. 1815: po Kongresie Wiedeńskim tereny Zagłębia włączono do Królestwa Polskiego.
5. Od 1837 do 1845: w Królestwie Polskim obszar przechodził kolejno przez gubernię krakowską, kielecką i radomską; wcześniej należał do województwa krakowskiego.
6. 1867: powstał powiat będziński, później silnie kojarzony z historycznym Zagłębiem Dąbrowskim.

Ta oś czasu nie służy wyznaczaniu dzisiejszych granic regionu. Pokazuje natomiast, że przemysłowe Zagłębie rozwijało się w innym ciągu administracyjnym niż sąsiedni Górny Śląsk, co pozostaje kluczowe dla rozumienia lokalnej tożsamości.^{[1] [2]}

Przemysłowa rola Dąbrowy Górniczej

Przed XIX wiekiem znaczna część obszaru późniejszego Zagłębia miała charakter rolniczy. Intensywne uprzemysłowienie zmieniło ten układ: wydobycie węgla, rozwój zakładów i organizacja zarządzania przemysłem połączyły miejscowości w jeden rozpoznawalny region gospodarczy.^[1]

Dąbrowa Górnicza jest ważna dla tej historii nie tylko przez samą nazwę regionu. Według opracowania IBR Stanisław Staszic wznowił wydobycie w kopalni Reden, uruchomionej wcześniej w czasach pruskich. W mieście ulokowano również centrum zarządzania przemysłem dla całego obszaru. Dlatego Dąbrowa Górnicza jest jednym z najważniejszych punktów odniesienia, gdy mówi się o genezie Zagłębia Dąbrowskiego.^[1]

W codziennym użyciu warto więc rozróżniać trzy poziomy: Dąbrowa Górnicza jest miastem Zagłębia Dąbrowskiego; Zagłębie jest regionem historycznym o niejednoznacznie wyznaczanych granicach; a województwo śląskie jest współczesną jednostką administracyjną obejmującą zarówno miasta Zagłębia, jak i ziemie historycznego Śląska.^{[1] [2]}